Kürt alfabesi

Kürtler kendi özgür iradeleriyle oluþmuþ tek bir siyasi yapýlanma içinde yer almadýklarý, parçalanmýþ olarak ayrý devletlerin sýnýrlarý içinde yaþamak zorunda býrakýldýklarý için tek bir alfabe kullanma olanaðýna kavuþamamýþlardýr. Günümüzde Kürtler üç farklý albafe kullanmaktadýrlar. Eski Sovyetler Birliði cumhuriyetlerinde yaþayan Kürtler Kiril alfabesini, Ýran ve Irak Kürdistaný'ndakiler Arap alfabesini, Türkiye ve Suriye Kürdistaný ile Avrupa'da yaþayan Kürtler Latin alfabesini temel alan birer alfabe kullanmaktadýrlar.
Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluþur.

2.1 Büyük harfler (Tîpên girs)
A B C ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ç T U Û V W X Y Z

2.2 Küçük harfler (Tîpên hûr)

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s þ t u û v w x y z

Kürtçe alfabece karþýlanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. 2.3 Kürtçe'de ünlüler (Dengdêrên zimanê Kurdî)
: a e ê i î o u û

2.4 Kürtçe'de ünsüzler (Dengdarên zimanê kurdî)
: b c ç d f g h j k l m n p q r s þ t v w y x z

2.5 Uzun ünlüler (Dengdêrên dirêj): a ê î o û

2.6 Kýsa ünlüler (Dengdêrên kurt) : e i u

Ünsüzler de dörde ayrýlýr :
Dudak ünsüzleri, ön damak ve diþ ünsüzleri, damak ünsüzleri, arka damak ve gýrtlak ünsüzleri.
2.7 Dudak ünsüzleri (Dengdarên lêvan): b f m p v w

2.8 ön damak ve diþ sessizleri (Dengdarên pidî û diranan): d l n r s t z

2.9 Damak ünsüzleri (Dengdarên ezmanê devî) : c ç j þ y

2.10 Arka damak ve gýrtlak ünsüzleri (Dengdarên xidîkê û qirikê/gewriyê) : g k h q x



2.11 Kürtçe seslerin söyleniþi
a- Türkçe'deki a gibi söylenir: - ala(bayrak), aþ(deðirmen), aþtî(barýþ), anîn(getirmek)

b- Türkçe'deki b gibi söylenir: - ba(yel), bager (fýrtýna), bav(baba), bac(vergi), bîne(getir), bûn(olmak)

c- Türkçe'deki c gibi söylenir: - can(can, ruh), cînar/cîran(komþu), cih(yer), cuda(ayrý), cihê(ayrý), car(kere, kez)

d- Türkçe'deki d gibi söylenir: - dê (anne), dayin/dan(vermek), diran(diþ), dem(çað, zaman), dîn(delî, din), dev(aðýz), dor(sýra).

e- Türkçe'deki e gibi söylenir: - erê(evet), ewr(bulut), encam(sonuç), ez(ben), erzan(ucuz)

ê- Bu ses Türkçe'de yoktur. E ve ý arasý bir ses verir- êl(oymak), êriþ(hücum), êþ(aðrý), êvar(akþam), bêr(kürek), têr(tok), zêr(altýn), nêr(erkek)

f- Türkçe'deki f gibi söylenir: - fen(hile), find(mum), ferheng(sözlük), ferman(emir, buyruk), fer(tek), fêrbûn(öðrenmek), firrîn(uçmak), firavîn(öðle yemeði)

g- Türkçe'deki g gibi söylenir: - germ(sýcak), giran(aðýr), girîng(önemli), gir(tepe), girav(ada), gilî(þikayet), gazin(serzeniþ)

h- Türkçe'deki h gibi söylenir: - hêvî(umut), hîv/heyv(ay), hest(duygu), hêrs(öfke), hilm(nefes), hinar(nar)

i- Türkçe'deki ý gibi söylenir: - ilm(ilim), birin(götürmek), mirin(ölmek), min(ben,benî, bana)

î- Türkçe'deki i'den yarým ses daha uzundur. "þair", Bab-ý Ali sözcüklerindeki i sesi gibidir- în/înî(cuma), îro(bugün), evîn(aþk), pîr (yaþlý, nine, pir).

j- Türkçe'deki j gibi söylenir: - jîn(hayat), jan(aðrý, sýzý), jehr(zehir), jîr(zeki, akýllý, becerikli), jêr(aþaðý), jor(yukarý), jin(kadýn), jibîr kirin(unutmak), jiber kirin(ezberlemek).

l- Türkçe'deki l gibi söylenir: - lêv(dudak), law(oðul), lib(tane), lîstik(oyun), lîstok(oyuncak), lorî(ninni), liv(hareket).

m- Türkçe'deki m gibi söylenir: - meriv(insan), mêr(koca, erkek, yiðit), maç(öpücük), mar(yýlan), masî(balýk), mizgîn(müjde), mêvan(misafir).

n- Türkçe'deki n gibi söylenir: - nan(ekmek), nav(ad), navdar(meþhur, ünlü), neyar(düþman), nîvro(öðle).

o- Türkçe'deki o gibi söylenir: - ox(oh), ode(oda), ol(din), dohn (yað), do/duh/duhî(dün).

q- Bu ses Türkçe'de yoktur. Genizden gelen kalýn bir k sesi verir- qad(meydan), qalûn(pipo), qelî(kavurma), qermiçî/qerçimî(buruþuk), qenc(iyi), qerraþ(deðirmenci), qabqabik(takunya).

s- Türkçe'deki s gibi söylenir: - sal(yýl), sar(soðuk), serî(baþ), sor(kýrmýzý), sarýncok(buzdolabý), serþok(duþ yeri, banyo).

þ- Türkçede'ki þ gibi söylenir: - þop(iz), þîv(akþam yemeði), þano(tiyatro) þoreþ(devrim), þivan(çoban).

u- Türkçe'deki ü gibi söylenir: - guh(kulak), tu(sen), tu/çu(hiç), gund(köy), gur(kurt).

û- Türkçe'deki u gibi söylenir: - û(ve),tû(dut), pûk(tipi), bûk(gelin)

v- Türkçe'deki v gibi söylenir: - vala(boþ), viyan(arzu), vir(burasý), virr(yalan), vebûn(açýlmak), vêketin(yanmak, ýþýldanmak).

w- Bu ses Türkçe'de yoktur, Arapçadaki "vav" harfi gibi telaffuz edilir- welat(vatan), werm(þiþkinlik), werîs(urgan), wilo(öyle), we(siz, sizi, size), ew(o, ona, onu).

x- Bu ses Türkçe'de yoktur. Arap alfabesindeki " " sesi gibi okunur. xemgîn(üzgün), xemsar(umursamaz), xwîn(kan), xwelî(toprak), xwir(kaþýntý), xwînsar(cana yakýn olmayan), xwê(tuz).

y- Türkçe'deki y gibi söylenir: - yar(sevgili, dost), yekîtî(birlik), yek(bir), yekþem(pazar)

z- Türkçe'deki z gibi söylenir: - zîpik(dolu), zîrek(zeki, akýllý), zirav(ince), zozan(yayla), zîv(gümüþ), zarok(çocuk), ziving(kýþlak).

Kürtçe'deki ç k p r t seslerinin vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki tonu vardýr. Bunlarýn vurgusuz tonlarý Türkçe'deki ç k p r t gibidir. Vurgulu tonlarýnýn ise Türkçe'de karþýlýklarý yoktur. Kimi dilbilimcileri bu seslerin ayrý birer harfle karþýlanmasýný taleb ederler. örneðin eski Sovyet cumhuriyetlerindeki Kürtlerin kullandýðý alfabede bu seslerin her bir tonuna karþýlýk ayrý bir harf kullanýlmaktadýr. Çöyle ki: ç ç' k k' p p' r r' t t'

Ancak Latin harfleriyle yazýlan Kürt alfabesinde yukarýdaki 5 sessizin her iki tonu da ayný harfle karþýlanmaktadýr. Bazýlarý da sözkonusu sessizlerden vurgulu olanlardan biri; özellikle de vurgulu "r" sözcük arasýna ya da sonuna geldiðinde bunu çift harfle karþýlamaktadýrlar:
pirr(çok), gurr(gür), birrîn(kesmek) sözcüklerinde olduðu gibi.

Ýki tonlu sözcüklere iliþkin bazý örnekler:

ç:



k:

p:

t:

r:








vurgusuz

çar (dört)
çadir(çadýr)
çi (ne)
ker(eþek)
kêr(býçak)
par(pay)
pîr(pir, dede)
têr(tok)
tî(sussuz)
ta(sýtma))
tû(tükürük)
tu(hiç)
pir(köprü) gur(kurt)
bivir(balta)
bir(götürdü)
vir(burasý)
gir(tepe)
gir(iri, büyük)
birîn(yara)
vurgulu

çar (örtü) çem(çay, nehir)
çêlek (inek)
ker(saðýr, burada "r" de vurguludur)
kêr(yarar, beceri)
par(geçen sene)
pîr (yaþlý, ihtiyar, nine)
tîr (ok, oklava)
tîn(ýssý)
ta(iplik)
tû(dut)
tu(sen)
pir(çok) ya da pirr
gur(gür) ya da gurr
sur(esinti) ya da surr
tor(að) ya da torr
vir(yalan) ya da virr
gir(kin, nefret) ya da girr
têr(büyük çuval) ya da têrr
birîn(kesmek) ya da birrîn
Ek açýklama:
1) Kürtçenin Soranca lehçesinde l harfinin de vurgulu ve vurgusuz olmak üzere çift tonu vardýr. Arap harflerini temel alan Kürt alfabesinde bunu, vurgulu "lam"ýn üzerine "v" iþareti koymakla karþýlamaktadýrlar.

2) Kürtçe'de Arapça'nýn ve ondan gelen sözcüklerin etkisiyle sözkonusu ettiðimiz 31 harften baþka üç harf daha var ki bunlar Latin harflerini esas alan Kürt alfabesinde kullanýlmamaktadýr. Ancak kimi yerlerde sözkonusu harfler h'(h) x'(x) iþaretiyle karþýlanmakta Arapça bir sesin karþýlýðý olan"ayn" ise yerine göre/'i/ 'î/ 'u/ 'ê/ 'e/ 'û/ 'o/ 'a/ harfleriyle karþýlanmaktadýr.

Bunlara iliþkin bir kaç örnek:

h':



x':



'E:
'i
'î:
'u:
'e
h'ec (hac)
h'esab (hesap)
h'eyf (yazýk)
H'esen(Hasan)
x'azî (gazi)
x'ulam (uþak, köle)
x'afil (gafil)

'Elî (Ali)
'ilm (ilim)
þa'îr (þair)
'Umer (ömer)
tebî'et (doða)




Sözkonusu üç harf kullanýlmadan yukarýdaki sözcükler þöyle yazýlýr: hec, hesab, heyf, xazî,Hesen, xulam, xafil, Elî, ilm, þair, Umer, tebîet

2.12 Büyük ve küçük harflerin kullanýldýðý yerler

Kürtçe'e doðru bir yazým için büyük ve küçük harfleri yerli yerinde kullanmak gerekir.

Büyük harflerin kullanýlýþý
1- Cümle her zaman büyük harfle baþlar.
örnek: Ez Kurd im. Welatê min bindest e. Azadî daxwaza miletê min e.

2- özel þahýs isimlerinin ilk harfi büyük yazýlýr.
örnek: Seyid Riza, Çêx Seîd, Melayê Cizîrî, Ahmedê Xanî, Azad, Dara, Maksîm Gorkî, Tolstoy v.s.

3- özel coðrafi isimlerin ilk harfi büyük yazýlýr.
örnek : Kurdistan, Tirkiye, Deþta Kîkan, Geliyê Zîlan, Agirî, Firat, Dêrsim, Mehabad, Gundik, Cinêbir, Mars, Dinya, Roj, Hîv.

Ancak son üç sözcük coðrafi ya da astronomik bir terim olarak kullanýlmadýklarýnda küçük yazýlýrlar: dinya, roj, hîv/heyv

4- özel edebi ve sanat eserleri; dergi, gazete, kitap isimleri, madde adlarý v.s. büyük harfle baþlar.

örnek : Hawar, Ronahî, Armanc, Roja Medyayê, Mem û Zîn, Þerefname, Kûla Eyfelê, Burca Diyarbekirê, Mona Lîsa v.s.

Ulus, dil, aþiret v.s. adlarýna iliþkin sözcükler ve özel adlardan türemiþ sýfatlar konusunda bugüne kadar bir görüþ birliði saðlanmýþ deðil. Kimileri uluslarýn, dillerin, aþiretlerin v.s. özel isimleri olduðu için bu sözcüklerin büyük harfle baþlamasý gerektiðini belirtiyorlar.

örnegin: Kurd, Kurdî, Tirk, Tirkî, Ertûþî, Îzolî, Kîkî, Îngilîzî, Diyarbekirî, Serhedî
Kimileri de sýfat olduklarý, bir ulusu, dili v.s. niteledikleri için bu sözcüklerin küçük harfle baþlamasý gerektiðini belirtiyorlar.

örnek: kurd, kurdî, tirk, tirkî, ertûþî, îzolî, kîkî, îngilîzî, diyarbekirî, serhedî v.s. Bu sözcükleri büyük harfle baþlatanlar çoðunluktadýrlar. Biz de burada sözkonusu sözcüklerin baþ harflerini büyük yazacaðýz.

Gün, ay, yýl gibi zaman isimleri küçük yazýlýr.
örnek: þemî, yekþemî, çarþem, adar, gulan, îsal, par v.s.
Fakat bunlar özel bir günü, ya da olayý ifade ediyorlarsa baþ harfleri büyük yazýlýr.
örnek: Yekê Gulanê, 21'ê Adarê (Cejna Newrozê) Serê Salê, (Sersal) 12'ê Îlonê, Qere çarþem v.s
Kýsaltýlmýþ þahýs, kurum, anlaþma adlarý, kýsaltýlmýþ semboller de büyük yazýlýr.
örnek: C. A. Bedirxan, BB(Brigitte Bardot), NATO, PDK (Partiya Demokrat a Kurdistanê), DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîka), YS (Yekîtiya Sovyetan), FE (hesin), O (oksîjen)